Co to jest zachowek? Kiedy i komu się należy?

Adwokat Wrocław 9 Porady prawne spadek 9 Porady prawne zachowek 9 Co to jest zachowek? Kiedy i komu się należy?

Niemal każda zmarła osoba zostawia po sobie jakiś majątek. Członkowie rodziny i najbliżsi mogą otrzymać spadek przez dziedziczenie ustawowe lub testament. Jednak testament zmarłego może pominąć dzieci czy małżonka. W takiej sytuacji rodzina ma prawo do zachowku.

  • Zachowek to część spadku przysługująca bliskim zmarłego, którzy zostali pominięci w testamencie.
  • Prawo do zachowku mają dzieci, małżonek i rodzice zmarłego, pod warunkiem że nie zostali wydziedziczeni.
  • Wysokość roszczenia wynosi 1/2 lub 2/3 ustawowej części spadku, w zależności od wieku i zdolności do pracy osoby uprawnionej.
  • Termin Zgłoszenia Roszczenia: Można zgłaszać do 5 lat od ogłoszenia testamentu.
  • Sąd może odroczyć lub rozłożyć na raty obowiązek zapłaty zachowku.

Sprawy sądowe dotyczące zachowku są jednymi z najczęściej spotykanych na wokandzie. Osoba zmarła pozostawiająca po sobie majątek często na podstawie testamentu wyklucza część rodziny i bliskich z dziedziczenia. Testament ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym, dlatego wykluczenie jest skuteczne i staje się przyczyną sporów rodzinnych dotyczących spadku. Często pokrzywdzonymi przez zapisy testamentu są dzieci i współmałżonek osoby zmarłej. Spory trwają niekiedy latami, ponieważ przekazywany majątek jest schedą wielopokoleniową, której nie wytworzył sam zmarły. Wobec opisanego wykluczenia rodzina nie jest bezsilna. Ma prawo do częściowego udziału w spadku po spadkodawcy. Dzieje się tak mimo zapisów wykluczających przez testament.

Co to jest zachowek?

Członkowie rodziny lub najbliżsi mogą ubiegać się o część majątku. Warunkiem prawa do jego uzyskania jest brak wydziedziczenia w testamencie. Zachowek jest to ułamkowa część spadku, jaka przysługiwałby uprawnionym do dziedziczenia. Jego wysokość w spadku zależy m.in. od:

  • wieku osoby uprawnionej,
  • zdolności do pracy,
  • ilości spadku przypadającego ustawowo.

Osoba małoletnia uprawniona do dziedziczenia ustawowego oraz osoba trwale niezdolna do pracy otrzymuje 2/3 wartości majątku. Mowa jest o dziedziczeniu, do którego była uprawniona według ustawy. W każdym innym wypadku jest to 1/2 wspomnianego udziału. Najprościej ujmując, zachowek jest częścią należnego ustawowo majątku. Otrzymuje się go się po śmierci np.: ojca czy matki, mimo wykluczenia przez testament (nie dotyczy wydziedziczenia).

Zachowek KC

Przepisy regulujące prawo do zachowku, jego wysokości oraz obowiązku jego zapłacenia są regulowane przez kodeks cywilny. Stosowne zapisy określone są od art. 991. § 1 do art. 1011. Kodeks jasno wskazuje:

  • osoby uprawnione 
  • kto ma płacić 
  • kiedy on przysługuje i w jakich okolicznościach.

Przepisy kodeksu mówią też, jak obliczyć jego wartość. Niestety, ale według kodeksu spadkodawca ma możliwość również pozbawienia zachowku uprawnionych do udziału w spadku. Jedną z takich możliwości jest wydziedziczenie przez testament. W dalszej części odpowiemy, jak go wyliczyć i kiedy należy go zapłacić.

Jak obliczyć zachowek?

Wiemy, kto i kiedy może otrzymać zachowek, kto musi go zapłacić, ale jak go obliczyć? Zachowek jest naliczany ułamkowo od majątku ustawowo dziedzicznego. Według zasad ustawowego dziedziczenia małżonek oraz dzieci osoby zmarłej dziedziczą po równo. Jednak należy pamiętać, że małżonek nie może dostać nigdy mniej niż 1/4 dziedziczonego majątku. Dla przykładu, kiedy zmarły zostawia po sobie żonę i pięcioro dzieci, to żona otrzymuje 1/4 majątku, a dzieci każde odpowiednio 3/20 spadku.

Gdy testament zmarłego wyklucza ustawowe dziedziczenie, to następuje uruchomienie prawa do zachowku. Dopiero od ustawowo należnego spadku wyznaczany jest zachowek w wysokości 1/2 lub 2/3.

Przykład:

Żona oraz dzieci mają prawo ustawowo odziedziczyć 120 tys. zł po zmarłym. Niestety, ale ten zostawia wszystko za pomocą testamentu przyjaciółce. W tym wypadku wykluczone jest dzielenie majątku po równo – każdy po 40 tys. zł. Taka sytuacja powoduje, że rodzina zmarłego występuje z roszczeniem wobec przyjaciółki zmarłego. Żądanie wynosi odpowiednio 1/2, czyli połowę ustawowego spadku – 20 tys. zł. W przypadku małoletniego czy trwale niezdolnego do pracy to 2/3, czyli 26 600 zł.

Więcej na temat znaleźć można w naszym artykule „Jak obliczyć zachowek?”

Komu należy się zachowek?

Roszczenie należy się każdej osobie, która według kodeksu cywilnego ma prawo ustawowego dziedziczenia. Mają je mimo wykluczenia przez testament dzieci, małżonek, a nawet rodzice. Swoje roszczenia mogą wystosować do 5 lat od ogłoszenia testamentu. Niestety, po przekroczeniu tego terminu roszczenie ulega przedawnieniu. Więcej na ten temat w artykule „Zachowek przedawnianie”

Po wyliczeniu należnej kwoty następuje wezwanie do zapłaty bez konkretnego terminu. Spadkobierca ma obowiązek niezwłocznego uregulowania należności. Niestety, bywa tak, że osoba zobowiązana do zapłacenia roszczenia uchyla się od obowiązku. W takiej sytuacji należy skierować sprawę do sądu okręgowego lub rejonowego. Właściwość sądu zależy od kwoty roszczenia – w przypadku przedmiotu sporu powyżej 100 tys. jest to sąd okręgowy.

Jaki jest termin zapłaty zachowku ?

Osoba zobowiązana do zapłaty może bronić się przed jego zapłatą. Ma ona prawo argumentować, że zachowek powinien zostać obniżony lub też że jego zapłata powinna zostać oddalona w czasie. Zobowiązany może też domagać się rozłożenia zapłaty na raty. Ma to na celu uchronienie zobowiązanego do zapłaty roszczenia przed trudnościami finansowymi, a nawet bankructwem.

Często się zdarza, że zobowiązany do zapłaty roszczenia otrzymał od spadkodawcy mieszkanie lub dom, który jest jego jedynym wartościowym składnikiem majątku i jednym lokum. Aby zapłacić roszczenie jednorazowo, musiałby więc albo sprzedać mieszkanie, aby zapłacić zachowek albo zaciągnąć kredyt pod zastaw mieszkania. Nie zawsze jednak zobowiązany do zapłaty roszczenia ma zdolność kredytową. Zobowiązany może więc stracić cały swój majątek, bo uprawniony do zachowku prowadzić będzie egzekucję komorniczą, w której majątek zobowiązanego zostanie sprzedany.

Aby zyskać czas potrzeby do zorganizowania środków na spłatę zobowiązany do zapłaty roszczenia, może domagać się odroczenia zapłaty lub rozłożenia na raty. Prawo przewiduje jednak, że uprawniony do zachowku nie może czekać na wypłatę środków w nieskończoność. Raty mogą zostać ustalone na maksymalny okres pięciu lat. Ponadto zobowiązany do zapłaty roszczenia musi przedstawić silne argumenty i dowody, z których wynikać będzie, że jednorazowa zapłata jest niemożliwa.

Z kolei uprawniony do zachowku może odpierać te argumenty, powołując się m.in. na własną sytuację osobistą i majątkową. Bez wątpienia uprawniony może odwoływać się także do argumentów słuszności, czy sprawiedliwości. Na przykład uprawniony będący w podeszłym wieku lub poważnie chory może domagać się jednorazowej zapłaty od zobowiązanego będącego człowiekiem młodym, zdrowym i zdolnym do pracy. Odroczenie zapłaty na raty mogłoby wówczas doprowadzić do sytuacji, w której uprawniony nie doczekałby wypłaty w pełnej wysokości i nie mógłby z niego skorzystać. Trzeba jednak wiedzieć, że w wypadkach szczególnie uzasadnionych zobowiązany do zapłaty może domagać się dodatkowego przedłużenia rat na okres nie dłuższy niż dziesięć lat.

Warto zwrócić uwagę, że prawo nie przewiduje terminu, na jaki może nastąpić odroczenie roszczenia. Wymaga to od uprawnionego do roszczenia szczególnej ostrożności, aby zadbać o swoje interesy i nie pozwolić na ustalenie zbyt długiego terminu.

Obniżenie wysokości zachowku 

Nowym rozwiązaniem prawnym jest także możliwość obniżenia wysokości tego roszczenia. Prawo nie wskazuje, w jaki sposób takie obniżenie ma zostać obliczone. W praktyce w każdej sprawie będzie konieczne ustalenie, czy obniżenie roszczenia powinno nastąpić i w jaki sposób tego dokonać. Oczywiście żądanie obniżenia tego roszczenia musi mieć solidne podstawy. Przede wszystkim chodzi to o sytuację osobistą i majątkową uprawnionego i zobowiązanego do zachowku. Dodatkowym kryterium do obniżenia jego wysokości jest z kolei istnienie wyjątkowego przypadku. O istnieniu takiego przypadku będzie każdorazowo decydował sąd, a każdy przypadek powinien być oceniany indywidualnie.

Pozew o zachowek

Sprawy te są bardzo skomplikowane, dlatego warto skorzystać z profesjonalnej pomocy Adwokata lub Radca prawnego, który:

  • doradzi wobec kogo wystosować pozew o zachowek;
  • pozwoli ustalić, komu jest należny, a kto zostaje pozbawiony praw do niego na podstawie np.: wydziedziczenia.

Profesjonalna kancelaria adwokacka pozwoli również wyliczyć na podstawie skomplikowanych przepisów prawa dokładną wartość roszczenia. Nie pominie przy tym żadnych darowizn czy odpisów.

Czy ten post był przydatny?

Oceń:

Średnia ocena 4.7 / 5. Liczba głosów: 27

Może cię zainteresować także:

Autor: Radca Prawny Kamila Puńko

Wspólnik Kancelarii Radcowskiej Anczewska i Puńko we Wrocławiu. Jako radca prawny specjalizuje się w sprawach spadkowych, ochrony danych osobowych RODO oraz w prawie cywilnym (sprawy frankowe, polisolokaty, odszkodowania, upadłość konsumencka). Klienci cenią ja za pełne zaangażowanie w sprawę oraz szybkie i skuteczne działania.